In vacatures worden aanpassingsvermogen, communicatievaardigheden en teamgeest steeds vaker genoemd als selectiecriteria. Deze gedragscompetenties spelen inmiddels een centrale rol in HR-strategieën, net als diploma’s en technische vaardigheden. Hun opmars is te verklaren door concrete veranderingen op de werkvloer, maar roept ook een zelden besproken vraag op: hoe meet je ze, en welke vooroordelen kan die meting introduceren?
Gedragscompetenties en AI: een verband dat door regelgeving zichtbaar wordt
De komst van kunstmatige intelligentie in werkprocessen beperkt zich niet tot het automatiseren van repetitieve taken. Van medewerkers wordt verwacht dat ze de resultaten van een algoritme kunnen controleren, hun eigen oordeel gebruiken en geautomatiseerde aanbevelingen kritisch beoordelen. Mensen opleiden in digitale technologie betekent ook dat hun kritisch denkvermogen en beoordelingsvermogen worden ontwikkeld: twee vaardigheden die rechtstreeks onder gedragscompetenties vallen.
Dit heeft juridische gevolgen. De Europese AI-verordening verbiedt systemen die emoties van mensen op de werkplek afleiden, behalve in uitzonderlijke gevallen om medische of veiligheidsredenen. In de richtsnoeren van de Europese Commissie staat dat dit verbod ook geldt voor sollicitanten tijdens een wervingsprocedure.
Met andere woorden: er is vraag naar soft skills, maar de geautomatiseerde beoordeling ervan is wettelijk gereguleerd. Een tool die beweert de emotionele intelligentie van een sollicitant te meten door tijdens een videogesprek diens micro-expressies te analyseren, zou onder dit verbod vallen. Dit regelgevingskader maakt een duidelijk onderscheid tussen het waarderen van gedragscompetenties op het werk en de manier waarop die in de praktijk worden beoordeeld.

Soft skills beoordelen bij werving: waar begint de vooringenomenheid?
Aanpassingsvermogen, stressbestendigheid, creativiteit: de gezochte competenties zijn grotendeels bekend. De vraag is niet zozeer welke competenties dat zijn, maar hoe betrouwbaar de methoden zijn waarmee ze bij sollicitanten worden vastgesteld.
In Frankrijk schrijft de Code du travail (artikelen L.1221-6, L.1221-8 en L.1221-9) voor dat methoden en technieken ter ondersteuning van werving relevant moeten zijn voor het beoogde doel. Sollicitanten moeten worden geïnformeerd over het gebruik ervan. Daarnaast regelt de AVG, via artikel 22, besluiten die uitsluitend op geautomatiseerde verwerking zijn gebaseerd en juridische of vergelijkbare significante gevolgen hebben voor een persoon.
Deze waarborgen bestaan omdat het risico reëel is. Een gestandaardiseerde persoonlijkheidsvragenlijst kan neurodivergente profielen benadelen. Een algoritmische empathiescore kan eerder impliciete culturele normen weerspiegelen dan een daadwerkelijke vaardigheid. Wanneer de beoordeling van gedragscompetenties berust op subjectieve indrukken of geautomatiseerde gevolgtrekkingen, bestaat het risico dat precies dezelfde vooroordelen worden gereproduceerd die men zegt te willen wegnemen.
Wat de regelgeving niet oplost
De wet stelt grenzen, maar biedt geen methode. Een recruiter die afziet van geautomatiseerde emotieanalyse, staat voor een concreet probleem: hoe onderscheid je een sollicitant die zich echt goed kan aanpassen van iemand die de ongeschreven regels van een sollicitatiegesprek beheerst?
Er bestaan verschillende benaderingen, maar geen daarvan geniet brede consensus:
- Praktijksimulaties bootsen een echte werksituatie na om de reacties van de sollicitant te observeren, bijvoorbeeld bij conflicthantering of besluitvorming onder druk. Ze kosten echter veel tijd en zijn lastig te standaardiseren.
- Gestructureerde sollicitatiegesprekken, waarin elke sollicitant dezelfde vragen krijgt aan de hand van een vooraf opgesteld beoordelingskader, beperken de subjectiviteit, maar brengen alleen in kaart hoe iemand zichzelf presenteert.
- Peerbeoordelingen en 360-gradenfeedback worden intern gebruikt voor de ontwikkeling van medewerkers, maar vereisen een vertrouwensvolle omgeving en een feedbackcultuur die niet overal aanwezig zijn.
Geen enkele tool meet een gedragscompetentie zoals je een technische vaardigheid meet. Het vermogen om een boekhoudkundig probleem op te lossen, kun je met een opdracht toetsen. Het vermogen om onder druk een conflict binnen een team te hanteren, blijkt pas na verloop van tijd.
Training in gedragscompetenties: waar bedrijven daadwerkelijk in investeren
Dat soft skills te ontwikkelen zijn, wordt tegenwoordig algemeen aanvaard. Concurrenten op dit gebied herhalen dat er trainingen bestaan en dat persoonlijke ontwikkeling een hefboom is. De kernvraag is echter wat bedrijven concreet financieren en wat die trainingen opleveren.
De OESO plaatst de ontwikkeling van gedragscompetenties, eveneens in haar Skills Outlook 2025, binnen de bredere behoefte aan een leven lang leren. Door de snelle veranderingen in beroepen wordt het vermogen om gedurende een loopbaan te blijven leren en zich aan te passen zelf een gedragscompetentie. Dat verandert het perspectief: het gaat niet om het toevoegen van een module ‘communicatie’ aan een bestaand opleidingsplan, maar om het herzien van de manier waarop een organisatie als geheel leert.
Korte trainingen, zoals workshops stressmanagement en seminars over actief luisteren, leveren op korte termijn meetbare resultaten op, maar de invloed ervan op de dagelijkse praktijk is moeilijk aan te tonen. Langdurige trajecten, zoals individuele coaching, mentorschap en managementontwikkeling, laten duurzamere resultaten zien, maar zijn door hun kosten vaak voorbehouden aan leidinggevenden.

De paradox van de ontwikkeling van soft skills binnen bedrijven
Een organisatie die aanpassingsvermogen waardeert maar fouten afstraft, geeft een tegenstrijdig signaal af. De ontwikkeling van gedragscompetenties hangt niet alleen af van individuele training. Ook de omgeving waarin deze competenties tot uiting moeten komen, speelt een rol.
De bedrijfscultuur bepaalt in minstens dezelfde mate hoe gedragscompetenties tot uiting komen als training bijdraagt aan de ontwikkeling ervan. Een medewerker die heeft geleerd initiatief te nemen, zal dat niet in de praktijk brengen in een organisatie waar elke beslissing langs drie hiërarchische niveaus moet.
Soft skills en inzetbaarheid: verder kijken dan mooie woorden
Technische vaardigheden zijn steeds korter houdbaar. Kennis van een softwareprogramma kan binnen enkele jaren verouderd zijn. Gedragscompetenties blijven daarentegen relevant bij veranderingen van functie, sector en technologie. Dat verklaart waarom ze steeds zwaarder meewegen bij werving en interne mobiliteit.
Deze opmars heeft echter ook een selectie-effect. Sollicitanten uit milieus waarin formele communicatie, onderhandelen of samenwerken deel uitmaken van de opvoeding, hebben een structureel voordeel. Soft skills waarderen zonder stil te staan bij de sociale verdeling ervan komt neer op het als vanzelfsprekend beschouwen van ongelijke toegang.
Gedragscompetenties zijn meer dan een lijst met wenselijke eigenschappen. Ze vragen om concrete keuzes over beoordelingsmethoden, investeringen in training en promotiecriteria. De Europese AI-regelgeving heeft een eerste stap gezet door bepaalde geautomatiseerde praktijken te verbieden. Hoe organisaties deze competenties vertalen naar betrouwbare en eerlijke criteria, verschilt nog sterk per sector.



